\n <\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Waldemar Ireneusz Oszcz\u0119da<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n JASKINIA AKSAMITKA<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Warto wiedzie\u0107, \u017ce Pieniny opr\u00f3cz malowniczego prze\u0142omu Dunajca posiadaj\u0105 inne atrakcje turystyczne i przyrodnicze. Jedn\u0105 z nich jest na przyk\u0142ad grupa skalna Haligovsk\u00e9 skaly (pol. Haligowskie Ska\u0142y<\/em>)[1]<\/a> z utworzonym na ich obszarze w 1967 roku rezerwatem przyrody. Wspominany rezerwat posiada powierzchni\u0119 63,11 ha o \u015bcis\u0142ej ochronie przyrody. Jego imponuj\u0105ce wapienne ska\u0142y i ska\u0142ki, z siwymi \u015bcianami i gankami, wspinaj\u0105 si\u0119 do wysoko\u015bci ponad 300 metr\u00f3w nad potokiem Lipn\u00edk. Najbardziej znanym miejscem Haligowskich Ska\u0142 jest b\u0119d\u0105ca pomnikiem przyrody jaskinia Aksamitka, zwana r\u00f3wnie\u017c ludowo \u201eMle\u010dna d\u017eura\u201d. Najwi\u0119ksza pieni\u0144ska jaskinia po\u0142o\u017cona jest na p\u00f3\u0142noc od miejscowo\u015bci Haligovce (pol. Haligowce<\/em>), w masywie \u010cerven\u00e1 skala (pol. Czerwona Ska\u0142a<\/em>). Otw\u00f3r wej\u015bciowy do jaskini znajduje si\u0119 na wysoko\u015bci 753 m n.p.m., z ekspozycj\u0105 na po\u0142udniowym zboczu wzniesienia.<\/p>\n Nazwa Aksamitka nawi\u0105zuje do wydarze\u0144 historycznych, kt\u00f3re rozegra\u0142y si\u0119 w jej pobli\u017cu w po\u0142owie XV wieku. Wiosn\u0105 1433 roku nad Dunajcem w pobli\u017cu Czorsztyna zgromadzi\u0142y si\u0119 oddzia\u0142y husyckie. Husyci urz\u0105dzili sobie tutaj ob\u00f3z warowny, z kt\u00f3rego prowadzili wyprawy wojenne w g\u0142\u0105b okolicy. Przybycie husyt\u00f3w na Zamagurze mia\u0142o zwi\u0105zek z prawie dwudziestoletnim sporem o tron w\u0119gierski mi\u0119dzy Albrechtem II Habsburgiem (1397\u20131439) a stanami w\u0119gierskimi. Sp\u00f3r ten po \u015bmierci Albrechta kontynuowa\u0142a jego \u017cona, kr\u00f3lowa El\u017cbieta Luksemburska (1409\u20131442), zar\u00f3wno w interesie w\u0142asnym, jak i syna W\u0142adys\u0142awa Pogrobowca (1440\u20131457), by zapewni\u0107 sobie wp\u0142yw i w\u0142adz\u0119 na W\u0119grzech. W tym celu pozyska\u0142a nawet znanego czeskiego kondotiera i najemnika, Jana Jiskr\u0119 z Brandysa. Jiskra walczy\u0142 w interesie kr\u00f3lowej i kr\u00f3lewicza z oddzia\u0142em husyt\u00f3w na p\u00f3\u0142nocnych terenach G\u00f3rnych W\u0119gier, czyli obecnej S\u0142owacji. W chwili, gdy korona i tron w\u0119gierski przypad\u0142y ostatecznie W\u0142adys\u0142awowi, pobyt najemnik\u00f3w husyckich na ziemi w\u0119gierskiej by\u0142 nie tylko zbyteczny, lecz nawet uci\u0105\u017cliwy i niepo\u017c\u0105dany. Z tego powodu m\u0142ody kr\u00f3l podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o ich odej\u015bciu z W\u0119gier. Nie wszyscy husyci jednak podporz\u0105dkowali si\u0119 woli kr\u00f3la i sk\u0142onni byli opu\u015bci\u0107 kr\u00f3lestwo. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich, dowodzona przez legendarnego Piotra Axamita (z Kosova i\u00a0Lid\u00e9\u0159ovic; ok. 1400\u20131458), odm\u00f3wi\u0142a pos\u0142usze\u0144stwa Janowi Jiskrze. Pozosta\u0142a na terenie Spiszu, gdzie dokonywa\u0142a zbrojnych napad\u00f3w i rabunk\u00f3w. Z urz\u0105dzonych przez siebie oboz\u00f3w przeprowadza\u0142a wyprawy wojenne. Rabowa\u0142a i \u0142upi\u0142a nie tylko miejscowo\u015bci i posiad\u0142o\u015bci na Spiszu, lecz tak\u017ce w jego okolicy. Axamit w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b potrafi\u0142 zyska\u0107 sobie sprzymierze\u0144c\u00f3w. Dzi\u0119ki temu opanowa\u0142 kilka okolicznych zamk\u00f3w i urz\u0105dzi\u0142 kilkana\u015bcie baz wypadowych husyt\u00f3w. Jedna z nich powsta\u0142a te\u017c w 1458 roku w po\u0142o\u017conych u podn\u00f3\u017ca Haligowskich Ska\u0142 Haligowcach, a w\u0142a\u015bciwie na wzg\u00f3rzu Aksamitka.<\/p>\n Piotra Axamita jednak zacz\u0119\u0142y u schy\u0142ku \u017cycia, jak g\u0142osi powie\u015b\u0107, dr\u0119czy\u0107 wyrzuty sumienia. Postanowi\u0142 wi\u0119c pokutowa\u0107 i kaja\u0107 si\u0119 za swoje ci\u0119\u017ckie grzechy. W tym celu opu\u015bci\u0142 swoje wojsko i ukry\u0142 si\u0119 przed \u015bwiatem w jaskini w Haligowskich Ska\u0142ach. \u017by\u0142 tutaj w samotno\u015bci i prowadzi\u0142 ascetyczne \u017cycie. Mia\u0142 dostatek czasu na to, aby rozmy\u015bla\u0107 nad dotychczasowym grzesznym \u017cyciem. Siedz\u0105c na kamieniu cz\u0119sto gorzko p\u0142aka\u0142 z \u017calu i skruchy nad skutkami z\u0142ych czyn\u00f3w, kt\u00f3rych si\u0119 dopu\u015bci\u0142. Podobno ka\u017cda \u0142za wyp\u0142ywaj\u0105ca z jego oka zamienia\u0142a si\u0119 w kamienny sopel \u2013 kropl\u0119 nacieku jaskiniowego. Tak \u2013 wed\u0142ug wierze\u0144 ludowych \u2013 powsta\u0107 mia\u0142o naciekowe jaskiniowe wn\u0119trze, a od nazwiska skruszonego pokutnika wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa Aksamitka. To nowe nazwanie zast\u0105pi\u0142o u\u017cywane wcze\u015bniej ludowe \u201eMle\u010dna d\u017eura\u201d (pol. Mleczna Dziura<\/em>), odpowiednie dla naciekowego wn\u0119trza w kolorze mleka.<\/p>\n Tyle ciekawa opowie\u015b\u0107. Nale\u017cy jednak przyzna\u0107, \u017ce dotychczas nie natrafiono na \u017caden dow\u00f3d \u015bwiadcz\u0105cy o tym, aby jaskinia kiedykolwiek by\u0142a kryj\u00f3wk\u0105 lub miejscem pobytu Piotra Axamita, jego husyt\u00f3w lub wspominanych w ludowych klechdach zb\u00f3j\u00f3w n\u0119kaj\u0105cych okolic\u0119.<\/p>\n Jaskinia by\u0142a, jak wskazuj\u0105 wyniki bada\u0144 i znalezisk, zasiedlona w odleg\u0142ych historycznie czasach. Od dawien dawna przykuwa\u0142a uwag\u0119 zaciekawionej miejscowej ludno\u015bci. W jej wn\u0119trzu natrafiano cz\u0119sto na ko\u015bci nieznanych zwierz\u0105t jaskiniowych, kt\u00f3re okoliczny lud uwa\u017ca\u0142 za \u201esmocze\u201d.<\/p>\n O takich ko\u015bciach \u201esmoczych\u201d, odnalezionych w jaskini pod Haligowcami, wspomina\u0142 na przyk\u0142ad w XVII wieku Johannes Peterson Hain (1615\u20131675), lekarz z Preszowa, zajmuj\u0105cy si\u0119 ich pozyskiwaniem od okolicznej ludno\u015bci i badaniem. W jednym z czasopism naukowych, wydawanych przez niemieckie towarzystwo przyrodnicze, opublikowa\u0142 nawet informacje o jaskini ko\u0142o Haligowc\u00f3w, w kt\u00f3rej wn\u0119trzu wyst\u0119powa\u0142o mn\u00f3stwo ko\u015bci nieznanych zwierz\u0105t. Lekarz doszed\u0142 do wniosku, \u017ce s\u0105 to ko\u015bci \u201esmoka\u201d, a jaskinia jest jego siedzib\u0105. Z opisu wspomnianego faktu dowiedzie\u0107 si\u0119 mo\u017cna, \u017ce:<\/p>\n (\u2026) ko\u015bci znalaz\u0142 [ch\u0142op] w bardzo g\u0142\u0119bokiej i bardzo d\u0142ugiej jaskini niedaleko klasztoru kartuz\u00f3w nad Dunajcem… Na wierzcho\u0142kach Karpat jest jaskinia pe\u0142na prawie ko\u015bci jak m\u00f3wi\u0105 pasterze pas\u0105cy owce w lecie. I wierz\u0119, \u017ce te bestie [przyp. smoki] umieraj\u0105 jedna po drugiej, poniewa\u017c gdy s\u0105 znu\u017cone chorob\u0105 i szukaj\u0105 ulgi, st\u0105paj\u0105 po le\u017c\u0105cych ko\u015bciach a gdy zawieje wiatr przez szczeliny i dziury, zwierz\u0119 sobie tam odetchnie a\u017c tam zdechnie i powi\u0119kszy gromad\u0119 pozosta\u0142ych zdechlin. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce bestia wychodzi w nocy, bo kiedy indziej si\u0119 ukrywa… Powiada si\u0119, \u017ce W\u0142och jaki\u015b pojawi\u0142 si\u0119 pod dziur\u0105 i sztuczkami magicznymi wywabi\u0142 smoka, wsiad\u0142 na niego i odlecia\u0142.<\/em><\/p>\n Ten sam lekarz w 1672 roku odnotowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jaki\u015b ch\u0142op, kt\u00f3ry zagl\u0105da\u0142 do jam smoczych, przyni\u00f3s\u0142 stamt\u0105d \u201eja\u015bnie o\u015bwieconemu hrabiemu\u201d Ladislavovi (W\u0142adys\u0142awowi) R\u00e1koczemu kompletny szkielet m\u0142odego smoka.<\/p>\n Z istnieniem smok\u00f3w zwi\u0105zana by\u0142a te\u017c wiara w lecznicze dzia\u0142anie proszku z ich ko\u015bci dodawanego do eliksiru stosowanego przeciwko padaczce.<\/p>\n Natomiast Juraj Bohu\u0161, profesor i rektor gimnazjum w Kie\u017cmarku, w opisie Spiszu z 1722 roku odnotowa\u0142, \u017ce w jaskini odnaleziono ko\u015bci r\u00f3\u017cnych nieznanych zwierz\u0105t. I podobno z ko\u015bci tych Jan Fischer, kie\u017cmarski lekarz, z\u0142o\u017cy\u0142 szkielet \u201esmoka\u201d (zapewne jakiego\u015b prehistorycznego zwierz\u0119cia), za co go Leopold I nobilitowa\u0142 do stanu ziemia\u0144skiego.<\/p>\n W rzeczywisto\u015bci liczne ko\u015bci i nawet ca\u0142e szkielety odnalezione przez miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107 w jaskiniach s\u0142owackich, w tym r\u00f3wnie\u017c tej pod Haligowcami, pochodzi\u0142y przewa\u017cnie od \u017cyj\u0105cego powszechnie w okresie plejstocenu nied\u017awiedzia jaskiniowego (\u0142ac. Ursus spelaeus<\/em>).<\/p>\n W 1751 roku wn\u0119trze jaskini bada\u0142a cesarska komisja mineralogiczna z Wiednia. Natomiast Maciej Bad\u00e1nyi przeprowadzi\u0142 w 1874 roku pierwsze badania naukowe. Odkry\u0142 przy tym \u015blady osiedlenia z czas\u00f3w prehistorycznych i z okresu \u015bredniowiecza (XIV\u2013XV w.). W\u015br\u00f3d jego znalezisk by\u0142 po\u0142amany grot wykonany z rogu renifera, b\u0119d\u0105cy najstarszym dowodem osiedlenia na Zamagurzu. Wspomniane odkrycie M. Bad\u00e1nyiego by\u0142o pierwszym wiarygodnym znaleziskiem z okresu paleolitu na W\u0119grzech. Odkrycie zakwalifikowano do m\u0142odszej fazy okresu g\u00f3rnego paleolitu. Przypuszcza si\u0119 wi\u0119c, \u017ce w ko\u0144cu plejstocenu przebywali w niej jacy\u015b prehistoryczni \u0142owcy. W 1948 roku wyp\u0142yn\u0119\u0142a z g\u00f3rnych cz\u0119\u015bci jaskini woda, kt\u00f3ra wyp\u0142awi\u0142a mn\u00f3stwo \u017cwiru wapiennego. W roku 1963 wn\u0119trze jaskini bada\u0142 archeolog Belo Polia z pracownikami regionalnego muzeum etnograficznego z Popradu. Podczas poszukiwa\u0144 archeologicznych odnaleziono narz\u0119dzia ze starszej epoki kamiennej (g\u00f3rnego paleolitu), skorupy glinianych naczy\u0144 z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w, \u015blady obozowisk oraz liczne od\u0142amki ko\u015bci nied\u017awiedzia jaskiniowego, mamuta i renifera. Cennym znaleziskiem by\u0142y te\u017c kawa\u0142ki nieglazurowanej \u015bredniowiecznej ceramiki. Wyniki sond i bada\u0144 potwierdzi\u0142y, \u017ce jaskinia by\u0142a osiedlona w okresie prehistorycznym oraz na pewno \u2013 okresowo lub na sta\u0142e \u2013 w \u015bredniowieczu. Obecnie, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na ochron\u0119 przyrody i niedostatek \u015brodk\u00f3w finansowych, nie planuje si\u0119 kontynuowania bada\u0144 archeologicznych.<\/p>\n Aksamitka jest typow\u0105 jaskini\u0105 krasow\u0105. W 1976 roku zosta\u0142a obj\u0119ta ochron\u0105 jako formacja przyrodnicza (stanowisko dokumentacyjne), a od 1996 jest chronionym pomnikiem przyrody.<\/p>\n Rozga\u0142\u0119zione wn\u0119trze tworz\u0105 trzy g\u0142\u00f3wne i dziewi\u0119\u0107 bocznych korytarzy o \u0142\u0105cznej d\u0142ugo\u015bci ponad 330 metr\u00f3w. Korytarz g\u0142\u00f3wny ma 225 metr\u00f3w. R\u00f3\u017cnica wysoko\u015bci wn\u0119trza wynosi 18 metr\u00f3w. Wn\u0119trze krasowe nie jest zbyt bogate \u2013 bia\u0142e, \u017c\u00f3\u0142te, \u017c\u00f3\u0142tobr\u0105zowe, siwe, br\u0105zowosiwe nacieki i pow\u0142oki, niewielkie stalagnity i stalaktyty, jeden dwumetrowy stalagnat, \u015blady i resztki kilku jeziorek jaskiniowych. Wewn\u0105trz jaskini panuje temperatura 7\u20138o<\/sup>C. Na licznych miejscach widoczne s\u0105 \u015blady znacznej dewastacji krasowego wn\u0119trza z okresu, gdy Aksamitka by\u0142a dost\u0119pna dla miejscowej ludno\u015bci i zwiedzaj\u0105cych. W XIX wieku na przyk\u0142ad odwiedzana by\u0142a cz\u0119sto przez kuracjuszy z uzdrowiska w Szczawnicy. Jaskini\u0119 bada\u0142 J\u00f3zef Madej, polski specjalista od jaski\u0144.<\/p>\n Mikroklimat jaskini sprzyja przezimowaniu w jej wn\u0119trzu a\u017c o\u015bmiu gatunk\u00f3w nietoperzy, z kt\u00f3rych najcenniejszymi jest podkowiec ma\u0142y (\u0142ac. Rhinolophus hipposideros<\/em>). Rzadziej wyst\u0119puje nocek du\u017cy (\u0142ac. Myotis myotis<\/em>). Kiedy\u015b podobno przebywa\u0142 w niej cenny podkasaniec\u00a0Schreiber<\/em>sa (\u0142ac. Miniopterus schreibersii<\/em>). Obecnie jednak jego obecno\u015b\u0107 nie zosta\u0142a potwierdzona. Na \u015bcianach jaskini zobaczy\u0107 mo\u017cna paj\u0105ki. S\u0105 to: czaik jesienny\u00a0(\u0142ac. Metellina segmentata<\/em>) i sieciarz jaskiniowy\u00a0(\u0142ac. Meta menardi<\/em>), obydwa z rodziny\u00a0kwadratnikowatych<\/a>\u00a0(\u0142ac. Tetragnathidae<\/em>).<\/p>\n Ze wzgl\u0119du na potrzeb\u0119 ochrony cennego krasowego wn\u0119trza jaskini, siedliska cennych gatunk\u00f3w nietoperzy i okolicznej flory, dost\u0119p do jaskini, jak i prowadz\u0105cy do niej kiedy\u015b chodnik turystyczny s\u0105 dla turyst\u00f3w zamkni\u0119te. Wej\u015bcie do jaskini znajduj\u0105cej si\u0119 pod \u015bcis\u0142\u0105 ochron\u0105, zosta\u0142o zabetonowane i zamkni\u0119te stalowymi drzwiami.<\/p>\n Aksamitk\u0105 okre\u015bla si\u0119 te\u017c wzg\u00f3rze o wysoko\u015bci 840 m n.p.m., znane jako Haligowczyk, po\u0142o\u017cone w pobli\u017cu miejscowo\u015bci Haligowce, w dolinie potoku Lipn\u00edk. Wspomniany grzbiet skalny oddziela dolin\u0119 Le\u015bnego Potoku (s\u0142ow. Lesnick\u00fd potok<\/em>) od doliny Lipn\u00edka.Wzniesienie tworz\u0105 r\u00f3\u017cnorodne ska\u0142y i ska\u0142ki osadowe, g\u0142\u00f3wnie wapienie i dolomity, wznosz\u0105ce si\u0119 na wysoko\u015b\u0107 6\u201312 metr\u00f3w. Strome zbocza s\u0105 zale\u015bnione w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci. Natomiast \u0142agodniejsze stoki po\u0142udniowe tworz\u0105 w dolnej cz\u0119\u015bci tereny u\u017cytkowane jako \u0142\u0105ki i pastwiska. Na wierzcho\u0142ku odnalezione zosta\u0142y \u015blady po majdanie urz\u0105dzonym w XV wieku przez husyt\u00f3w, dowodzonych przez Piotra Axamita.<\/p>\n Z jaskini\u0105 zwi\u0105zane s\u0105 te\u017c powie\u015bci o skarbach ukrytych w g\u00f3rach i skamienia\u0142ym zb\u00f3jniku.<\/p>\n W pobli\u017cu Aksamitki ujrze\u0107 mo\u017cna oryginaln\u0105 form\u0119 skaln\u0105 w postaci szerokiego otworu w skale wapiennej \u2013 okna skalnego zwanego Zb\u00f3jnick\u0105 Bram\u0105 (s\u0142ow. Zbojn\u00edcka br\u00e1na<\/em>).<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe:<\/em><\/strong><\/p>\n 1.Andrej Bedn\u00e1r, Mle\u010dna d\u017eura alebo Aksamitka?<\/em>, <\/strong><\/p>\n http:\/\/podtatranskenoviny.delphi.sk\/?clanok&cid=9470<\/a> <\/strong><\/p>\n 2. Martin Belej, Jasky\u0148a Aksamitka dokladuje najstar\u0161ie zn\u00e1me os\u00eddlenie Zamaguria<\/em>, <\/strong><\/p>\n 14.09.2002, http:\/\/korzar.sme.sk\/c\/4645084\/jaskyna-aksamitka-dokladuje-najstarsie-zname-<\/strong><\/p>\n osidlenie-zamaguria.html<\/strong><\/p>\n 3. \u201e\u013dubovnianske nowiny\u201d, \u017dili v\u00a0diere pri Haligovciach naozaj draky<\/em> \/mv\/, 28.11.2005<\/p>\n http:\/\/www.rusin.sk\/index.php?ID=1133&l=sk<\/p>\n 4. Filip Sulimierski, Bronis\u0142aw Chlebowski i\u00a0W\u0142adys\u0142aw Walewski, S\u0142ownik geograficzny\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><\/p>\n Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich<\/em>, Tom I (Aa \u2013 Dereneczna) z\u00a01880\u00a0r.<\/p>\n 5. http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Aksamitka_(jaskinia)<\/p>\n 6. http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Aksamitka_(szczyt)<\/p>\n 7. http:\/\/sk.wikipedia.org\/wiki\/Aksamitka<\/p>\n 8. http:\/\/uzemia.enviroportal.sk\/main\/detail\/cislo\/566<\/p>\n 9. www.pienap.sk\/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=30<\/p>\n 10. www.pieniny.sk\/rezervacie\/aksamitka\/aksamitka.html<\/p>\n 11. www.ssj.sk\/jaskyne\/najvyznamnejsie\/npp\/aksamitka\/<\/a><\/p>\n <\/p>\n