{"id":3831,"date":"2016-05-04T16:14:09","date_gmt":"2016-05-04T14:14:09","guid":{"rendered":"http:\/\/ozpolonus.sk\/?p=3831"},"modified":"2016-05-04T16:14:09","modified_gmt":"2016-05-04T14:14:09","slug":"polscy-badacze-tatr-w-xix-w","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/polscy-badacze-tatr-w-xix-w\/","title":{"rendered":"POLSCY BADACZE TATR w XIX w."},"content":{"rendered":"

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 POLSCY BADACZE TATR\u00a0 w XIX w.<\/strong><\/h2>\n

Do najbardziej znanych na S\u0142owacji polskich badaczy Tatr zalicza si\u0119 zw\u0142aszcza Stanis\u0142awa Staszica <\/strong>(1755\u20131826), znakomitego polskiego przyrodnika, geografa, geologa i\u00a0uczonego. Przeprowadzone przez Staszcica badania Tatr po\u0142o\u017cy\u0142y solidne \u00a0kt\u00f3ry swoimi badaniami podwaliny tatrza\u0144skiej geologii. Wyniki bada\u0144 geologicznych w Tatrach opublikowa\u0142 w czterech rozdzia\u0142ach (rozprawie 2 a\u017c 5) interesuj\u0105cego dzie\u0142a naukowego \u201eO ziemior\u00f3dztwie Karpat\u00f3w i innych g\u00f3r i r\u00f3wnin Polski\u201d <\/em>wydanym w 1818 r. w Warszawie. O pobycie Staszica w Tatrach nie zachowa\u0142o si\u0119 zbyt wiele informacji, ani \u017caden dziennik, plan lub dok\u0142adny opis jego tarza\u0144skich w\u0119dr\u00f3wek. Na podstawie dost\u0119pnych materia\u0142\u00f3w i notatek samego Staszica odgaduje si\u0119, \u017ce w Tatrach sp\u0119dzi\u0142 by\u0107 mo\u017ce 40\u201350 dni w czasie kt\u00f3rych odwiedzi\u0142 znaczn\u0105 s\u0142owackiej cz\u0119\u015bci g\u00f3r (Tatry Zachodnie-Rohacze) i\u00a0niekt\u00f3re s\u0142owackie doliny: Bielovodsk\u00e1 dolina (pol. <\/em>Dolina Bia\u0142ej Wody \/Bia\u0142ki Tatrza\u0144skiej\/<\/em>), <\/em>\u00a0Javorov\u00e1 dolina (pol. <\/em>Jaworowa Dolina), K\u00f4prov\u00e1 dolina (pol. <\/em>Koprowa Dolina), Mal\u00e1 Studen\u00e1 dolina (pol. <\/em>Dolina Ma\u0142ej Zimnej Wody), Kolov\u00e1 dolina (pol. <\/em>Ko\u0142owa Dolina). Trafi\u0142 nad Morskie Oko, \u0160trbsk\u00e9 pleso (pol. <\/em>Szczyrbskie Jezioro), do Doliny Pi\u0119ciu Staw\u00f3w Polskich. Przeszed\u0142 masywem \u0160irok\u00e1 (pol.<\/em> Szeroka Jaworzy\u0144ska), wspi\u0105\u0142 si\u0119 na Czerwone Wierchy (s\u0142ow.<\/em> \u010cerven\u00e9 vrchy) \/1804\/, Kolov\u00fd \u0161t\u00edt (pol. <\/em>Ko\u0142owy Szczyt) i Lomnick\u00fd \u0161t\u00edt (pol. <\/em>\u0141omnica). W sierpniu nast\u0119pnego roku wszed\u0142 na Kriv\u00e1\u0148 (pol. <\/em>Krywa\u0144), <\/em>Slavkovsk\u00fd \u0161t\u00edt (pol. <\/em>S\u0142awkowski Szczyt) i jeszcze raz na Kolov\u00fd \u0161t\u00edt (pol. <\/em>Ko\u0142owy Szczyt), na kt\u00f3rego wierzcho\u0142ek wst\u0105pi\u0142 jako pierwszy turysta w sierpniu 1805 r. poluj\u0105cy tutaj wraz z dwoma my\u015bliwymi na kozice.<\/p>\n

\"tatry212\"<\/a><\/p>\n

Wycieczki na tatrza\u0144skie szczyty jak wiemy umo\u017cliwi\u0142y Staszicowi wykonanie ca\u0142ego szeregu barometrycznych pomiar\u00f3w wysoko\u015bci. Przeprowadzi\u0142 ich g\u0142\u00f3wnie w latach 1804\u20131805, ale ze wszystkich opublikowa\u0142 tylko osiem wynik\u00f3w. Dzi\u0119ki zdobyczom wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i techniki wiemy, \u017ce dok\u0142adno\u015b\u0107 przedstawionych przez niego pomiar\u00f3w wykonanych dost\u0119pnymi w\u00f3wczas przyrz\u0105dami waha si\u0119 w granicach 25\u201360 metr\u00f3w.<\/p>\n

Wyniki bada\u0144 geologicznych i w\u0119dr\u00f3wek Staszica po Tatrach wraz z jego uwagami by\u0142y wydrukowane w latach 1810\u20131817 w \u201eRocznikach Warszawskiego Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk\u201d<\/em>. Opublikowane prace Staszica wzbudzi\u0142y zainteresowanie Tatrami i S\u0142owacj\u0105 og\u00f3lnie. Widoczne one by\u0142o nie tylko w krajach wchodz\u0105cych w sk\u0142ad monarchii austrow\u0119gierskiej gdzie S\u0142owacja le\u017ca\u0142a, ale dosta\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poza jej granice do innych odleg\u0142ych pa\u0144stw. Znakomity uczony i godna szacunku osobisto\u015b\u0107 jak\u0105 bez w\u0105tpienia by\u0142 Staszic, zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 ca\u0142ego \u015bwiata na istnienie powierzchniowo niezbyt wielkich, ale za to bardzo ciekawych i atrakcyjnych teren\u00f3w g\u00f3rskich typu alpejskiego w samym \u015brodku Europy. Dzi\u0119ki temu wielu znanych zagranicznych uczonych i badaczy wiedzionych chocia\u017cby ciekawo\u015bci\u0105 odbywa\u0142o podr\u00f3\u017ce w celu osobistego poznania opisanych g\u00f3r. Na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku odwiedzi\u0142o Tatry kilku znanych i cenionych europejskich uczonych g\u0142\u00f3wnie przyrodnik\u00f3w. Wyniki ich bada\u0144 po\u0142o\u017cy\u0142y kres istnieniu starych fantastycznych opowie\u015bci, wierze\u0144, zabobon\u00f3w i naiwnych baj\u00f3w o g\u00f3rach. By\u0142y jednocze\u015bnie fundamentem pod przeprowadzenie przysz\u0142ych, kolejnych bada\u0144 naukowych obszaru tatrza\u0144skiego.<\/p>\n

Na zaproszenie Staszica osiedli\u0142 si\u0119 w Polsce znany niemiecki uczony Georg Gottlieb Pusch (1791\u20131846), autor znakomitej i wa\u017cnej geognozji Polski wydanej w 1833 r. w Stuttgarcie \u2013 T\u00fcbingen pt.\u201eGeognostische Beschreinburg von Polen sowie der \u00fcbrigen Nord Karpathen-L\u00e4nder\u201c<\/em> czyli \u201eGeognostyczny opis Polski i pozosta\u0142ych kraj\u00f3w p\u00f3\u0142nocnokarpackich\u201d<\/em>. Pusch zajmowa\u0142 si\u0119 badaniami warunk\u00f3w geologicznych Karpat i by\u0142 profesorem Akademii G\u00f3rniczej w Kielcach.<\/p>\n

Bardzo wa\u017cne miejsce w panteonie propagator\u00f3w i badaczy Tatr zajmuje inny Polak, profesor geologii i mineralogii uniwersytetu w Krakowie i Warszawie, Ludwik Zejszner <\/strong>(1805\u20131871). Profesor Zejszner w latach 1829\u20131856 w\u0119drowa\u0142 systematycznie po Tatrach w celach turystycznych i badawczych. Prawie jedn\u0105 czwart\u0105 jego publikacji i opublikownych wynik\u00f3w bada\u0144 zajmuj\u0105 informacje o warunkach geologicznych panuj\u0105cych w Tatrach. G\u0142\u00f3wnym dzie\u0142em o tych g\u00f3rach by\u0142 wydany w 1842 r. w Warszawie \u201eRzut oka na budow\u0119 geologiczn\u0105 Tatr\u00f3w\u201d. W swoich pracach nie poprzesta\u0142 tylko na zainteresowaniach zawodowych. Niekt\u00f3re z nich po\u015bwi\u0119ci\u0142 ciekawej i bogatej g\u00f3ralskiej kulturze ludowej, problematyce hipsometrii. Interesowa\u0142 si\u0119 klimatem, hydrografi\u0105, nazwami tatrza\u0144skimi, ochron\u0105 przyrody. Zejszner jako jeden z pierwszych uczonych zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 nauki na fakt zlodowacenia Tatr w przesz\u0142o\u015bci. W studiach z 1843 r. poda\u0142 do wiadomo\u015bci publicznej pierwsze informacje o geomorfologii Tatr Zachodnich i ich zlodowaceniu. W 1851 r. alarmowa\u0142 o krytycznym stanie ilo\u015bciowym kozic g\u00f3rskich. Prowadzi\u0142 pomiary wysoko\u015bciowe g\u00f3r przewa\u017cnie w polskiej cz\u0119\u015bci Tatr. Jak stwierdzono dok\u0142adno\u015b\u0107 jego pomiar\u00f3w waha si\u0119 w granicach 5\u201325 metr\u00f3w. Og\u00f3lnie wykona\u0142 ok.68 pomiar\u00f3w.<\/p>\n

Z ca\u0142ej plejady polskich postaci zas\u0142u\u017conych dla propagacji Tatr i rozwoju turystyki tatrza\u0144skiej wymieni\u0107 warto nazwisko Tytusa Cha\u0142ubi\u0144skiego<\/strong> (1820\u20131889), lekarza, botanika, dzia\u0142acza spo\u0142ecznego, kt\u00f3ry w Tatrach organizowa\u0142 d\u0142ugie g\u00f3rskie wycieczki i wyprawy w towarzystwie zakopia\u0144skich przewodnik\u00f3w i legendarnego g\u00f3ralskiego gaw\u0119dziarza i skrzypka, Jana Krzeptowskiego\u2013Saba\u0142y. Cha\u0142ubi\u0144skiemu przypisuje si\u0119 \u201eodkrycie\u201d leczniczych walor\u00f3w powietrza g\u00f3rskiego pomagaj\u0105cych przy leczeniu chor\u00f3b dr\u00f3g oddechowych zw\u0142aszcza gru\u017alicy p\u0142uc oraz\u00a0 urok\u00f3w Zakopanego.<\/p>\n

Najcz\u0119\u015bciej u\u017cywan\u0105 tras\u0105 turystycznej wspinaczki na Gerlach jest szlak wiod\u0105cy ze strony Doliny Wielickiej zwany Wielicka Pr\u00f3ba, kt\u00f3ry posiada zabezpieczenia \u0142a\u0144cuchami. Najprawdopodobniej t\u0119dy w\u0142a\u015bnie w 1855 roku dostali si\u0119 na wierzcho\u0142ek Gierlacha jego polscy zdobywcy, Zygmunt Bo\u015bniacki<\/strong> (1837-1921), lekarz, botanik, geolog, paleontolog i\u00a0ks.Wojciech Grzegorzek<\/strong> (1810-1890), przyrodnik, botanik, taternik, kt\u00f3rzy stan\u0119li na nim\u00a0 wraz z g\u00f3ralami z Zakopanego. Sta\u0107 si\u0119 tak mia\u0142o 11 sierpnia 1855 r. po wyj\u015bciu z kotliny pod Gerlachem (Gierlachowski Kocio\u0142). Niestety ze wzgl\u0119du na znikom\u0105 ilo\u015b\u0107 dost\u0119pnych informacji i ich w\u0105tpliw\u0105 wiarygodno\u015b\u0107, zdobycie przez nich g\u0142\u00f3wnego wierzcho\u0142ka niekt\u00f3rzy znawcy Tatr poddaj\u0105 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107.<\/p>\n

\"tatry\"<\/a><\/p>\n

Pod \u015bcian\u0105 tatrza\u0144skiego Ma\u0142ego Jaworowego Szczytu (s\u0142ow.<\/em> Mal\u00fd Javorov\u00fd \u0161t\u00edt) zgin\u0105\u0142 w 1910 r. bohatersk\u0105 \u015bmierci\u0105 taternika niekoronowany g\u00f3ralski kr\u00f3l tatrza\u0144skich przewodnik\u00f3w g\u00f3rskich, legendarny Klemens<\/strong> \/Klimek\/ Bachleda<\/strong> (1849-1910). Poni\u00f3s\u0142 \u015bmier\u0107 nios\u0105c pomoc i ratunek w g\u00f3rach \u015bmiertnie rannemu taternikowi Stanis\u0142awowi Szulakiewiczowi, kt\u00f3ry na pocz\u0105tku sierpnia 1910 r. uleg\u0142 ci\u0119\u017ckiemu wypadkowi wysoko na p\u00f3\u0142nocnej \u015bcianie Ma\u0142ego Jaworowego Szczytu. M\u0142ody taternik spad\u0142 podczas wspinaczki ze ska\u0142y. I\u00a0chocia\u017c by\u0142o jasne, \u017ce upadek nie m\u00f3g\u0142 prze\u017cy\u0107 i zamarz\u0142 w urwisku pod szczytem, ratownicy z\u00a0za\u0142o\u017conego przez Mariusza Zaruskiego (1867-1941) Tatrza\u0144skiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego \/TOPR\/ bez wahania pospieszyli mu na ratunek.\u00a0 Gdy wyczerpani ulewnym deszczem i\u00a0zimnem cz\u0142onkowie pogotowia nie byli w stanie wspina\u0107 si\u0119 dalej, Klimek Bachleda mimo niebezpiecznej dla \u017cycia pogody, na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 pr\u00f3bowa\u0142 odnale\u017a\u0107 miejsce prawdopodobnego upadku i pobytu rannego taternika. Poni\u00f3s\u0142 przy tym \u015bmier\u0107, gdy w kamiennej lawienie run\u0105\u0142 ze \u015bciany z lawin\u0105 kamienn\u0105 do czelu\u015bci \u017clebu Wy\u017cniej R\u00f3wienkowej Prze\u0142\u0119czy.<\/p>\n

Wspinaczki, osi\u0105gni\u0119cia i bohaterskie czyny Klimka Bachledy, nara\u017canie w\u0142asnego \u017cycia dla ratowania innych na zawsze pozosta\u0142y w sercach i pami\u0119ci \u201eludzi g\u00f3r\u201d. Z\u0142otymi literami zapisa\u0142y si\u0119 na strony tatrza\u0144skich ksi\u0105g, historii ratownictwa g\u00f3rskiego. Jego imieniu przynios\u0142y wieczn\u0105, nie\u015bmierteln\u0105 pami\u0119\u0107 i s\u0142aw\u0119. Zgin\u0105\u0142 jak na prawdziwego bohatera, g\u00f3rala, przewodnika, ratownika i wyj\u0105tkowego cz\u0142owieka przysta\u0142o, wykonywaj\u0105c najszlachetniejszy ludzki czyn i po\u015bwi\u0119caj\u0105c swoje \u017cycie dla uratowania \u017cycia innego, nieznanego sobie cz\u0142owieka. Tatry w kt\u00f3rych si\u0119 urodzi\u0142, wychowa\u0142, \u017cy\u0142 i ca\u0142ym swoim sercem kocha\u0142 by\u0142y mu ko\u0142ysk\u0105 i tragicznie zako\u0144czy\u0142y jego wspania\u0142e \u017cycie staj\u0105c si\u0119 mu grobem. Pami\u0119\u0107 o nim jednak nigdy nie zagin\u0119\u0142a i nie zaginie.<\/p>\n

Klimek Bachleda na zawsze pozosta\u0142 w ludzkich my\u015blach i sercach. Sta\u0142 si\u0119 wspania\u0142ym wzorem dla wszystkich swoich p\u00f3\u017aniejszych na\u015bladowc\u00f3w, ratownik\u00f3w g\u00f3rskich.<\/p>\n

Tatrza\u0144ska przyroda stanowi\u0142a znakomite \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji i\u00a0wdzi\u0119czny temat w tw\u00f3rczo\u015bci wielu wybitnych polskich poet\u00f3w, pisarzy czy kompozytor\u00f3w jak na przyk\u0142ad: Kazimierz Przerwa \u2013 Tetmajer, Adam Asnyk, W\u0142adys\u0142aw Orkan, Seweryn Goszczy\u0144ski, J\u00f3zef Kapeniak, Jalu Kurek.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"tatry321\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Literatura i \u017ar\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/p>\n

Adamec V., Roubal R., Turistick\u00fd sprievodca \u2013 Vysok\u00e9 Tatry<\/em>, Bratislava 1972; Bohu\u0161 I., Tatransk\u00fd kaleidoskop<\/em>, Martin 1977; Encyklop\u00e9dia Slovenska, <\/em>Bratislava 1980; Ferko V., Kniha o Slovensku, <\/em>Bratislava 1978; Ferko V., Slovensko \u2013 moja vlas\u0165<\/em>, Bratislava 1996; Houdek I., Bohu\u0161 I., Osudy Tatier<\/em>, Bratislava 1976; Mal\u00e1 slovensk\u00e1 encyklop\u00e9dia<\/em>, Bratislava 1993; Oszcz\u0119da W.I., Wie\u015bci ze S\u0142owacji II<\/em>, Opoczno 2006, str. 150-151, 158;Polskie nazwy geograficzne \u015bwiata, cz\u0119\u015b\u0107 I, Europa (bez Europy Wschodniej)<\/em>\u201d, Warszawa 1994, str. 61-66; http:\/\/z-ne.pl\/s,menu,1243,encyklopedia_tatr.html<\/p>\n

 <\/p>\n

Waldemar Ireneusz Oszcz\u0119da<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 POLSCY BADACZE TATR\u00a0 w XIX w. Do najbardziej znanych na S\u0142owacji polskich badaczy Tatr zalicza si\u0119 zw\u0142aszcza Stanis\u0142awa Staszica (1755\u20131826), znakomitego polskiego przyrodnika, geografa, geologa i\u00a0uczonego. Przeprowadzone przez Staszcica badania Tatr po\u0142o\u017cy\u0142y solidne \u00a0kt\u00f3ry swoimi badaniami podwaliny tatrza\u0144skiej geologii. Wyniki bada\u0144 geologicznych w Tatrach opublikowa\u0142 w czterech rozdzia\u0142ach (rozprawie 2 a\u017c 5) interesuj\u0105cego dzie\u0142a […]<\/p>","protected":false},"author":63,"featured_media":3832,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[15,1,7,14],"tags":[],"class_list":["post-3831","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-z-dejin-polska-zaujimavosti-novinky-aktuality","category-nezaradene","category-poliaci-vo-svete","category-waldemar-oszczeda"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3831","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/63"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3831"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3831\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3832"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3831"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3831"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3831"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}