{"id":891,"date":"2012-12-17T18:18:58","date_gmt":"2012-12-17T16:18:58","guid":{"rendered":"http:\/\/polonus.sk\/?p=891"},"modified":"2014-10-02T12:24:11","modified_gmt":"2014-10-02T10:24:11","slug":"niektore-slovenske-tradicie-na-stedry-den-a-vianocne-pl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/niektore-slovenske-tradicie-na-stedry-den-a-vianocne-pl\/","title":{"rendered":"Niektor\u00e9 slovenske trad\u00edcie na \u0160tedr\u00fd de\u0148 a viano\u010dn\u00e9 – pl"},"content":{"rendered":"

Niekt\u00f3re s\u0142owackie zwyczaje wigilijne i\u00a0\u015bwi\u0105teczne<\/strong><\/p>\n

Wigilii przypisywali przodkowie S\u0142owak\u00f3w magiczn\u0105 moc. Tego dnia nale\u017ca\u0142o zapewni\u0107 przysz\u0142oroczny urodzaj, mo\u017cna by\u0142o wywr\u00f3\u017cy\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107. Gospodynie, z samego rana, ociera\u0142y r\u0119ce od przylepionego do nich ciasta o\u00a0drzewa owocowe w sadzie, aby zapewni\u0107\u00a0 lepszy urodzaj. Kto przez ca\u0142y dzie\u0144 po\u015bci\u0142, wieczorem m\u00f3g\u0142 ujrze\u0107 z\u0142otego prosiaczka. Podczas uroczystej kolacji podawano na st\u00f3\u0142 bezmi\u0119sny kapu\u015bniak z\u00a0grzybami oraz ryb\u0119. Wszystko, co tego dnia wykonano, mia\u0142o magiczne znaczenie. Zwyczajowo, k\u0142adziono na st\u00f3\u0142 jeden, dodatkowy talerz dla tzw. w\u0119drowca lub pielgrzyma. Tego wieczoru nikt nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 czu\u0107 osamotniony. Pod ka\u017cdy talerz wk\u0142adano \u0142usk\u0119 karpia (zast\u0119pczo \u2013 czekoladowy pieni\u0105\u017cek w z\u0142otku). \u0141uska trafia\u0142a p\u00f3\u017aniej do portfela, aby nie zabrak\u0142o w nim nigdy pieni\u0119dzy. Nogi sto\u0142u oplatano \u0142a\u0144cuchem, aby by\u0142a zachowana wi\u0119\u017a rodzinna,\u00a0w rodzinie nie by\u0142o za\u015b k\u0142\u00f3tni.<\/p>\n

Od sto\u0142u nikt podczas kolacji nie m\u00f3g\u0142 wsta\u0107, zw\u0142aszcza gospodyni, kt\u00f3rej by p\u00f3\u017aniej ucieka\u0142y kury z\u00a0grz\u0119dy i\u00a0nie nios\u0142y jajek. Pod obrus wsuwano pieni\u0105dze, aby ka\u017cdy mia\u0142 ich pod dostatkiem. Na sianeczku roz\u0142o\u017conym na stole uk\u0142adano owoce, ziarna zb\u00f3\u017c i\u00a0kukurydzy.<\/p>\n

Niniejszy zwyczaj mia\u0142 zapewni\u0107 rodzinie dostatek jad\u0142a, sprawi\u0107, aby nie zazna\u0142a ona g\u0142odu. Pierwszy kawa\u0142ek potrawy odk\u0142ada\u0142o si\u0119 na specjalny talerzyk. Nie wolno go by\u0142o wysypa\u0107 przed zako\u0144czeniem \u015bwi\u0105t. W niekt\u00f3rych regionach, pierwszym kawa\u0142kiem jedzenia i\u00a0 okruchami karmiono dr\u00f3b, \u00a0inwentarz, lub wysypywano go na podw\u00f3rko, jako ofiar\u0119 duchom. Zwyczaj ten zachowa\u0142 si\u0119 z\u00a0 poga\u0144skich czas\u00f3w.<\/p>\n

Wierzono, \u017ce podczas wieczoru wigilijnego mo\u017cna pozna\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107. Wr\u00f3\u017cono z\u00a0rozkrojonych jab\u0142ek i\u00a0 orzech\u00f3w w\u0142oskich. Je\u017celi po poprzecznym przekrojeniu jab\u0142ka pojawi\u0142a si\u0119 zdrowa gwiazdka gniazda nasiennego, wszystko by\u0142o w porz\u0105dku. W przeciwnym razie, grozi\u0142a choroba, k\u0142opoty lub nawet \u015bmier\u0107. Tak samo by\u0142o z\u00a0orzechem. Zdrowy orzech wieszczy\u0142 dobre zdrowie, za\u015b suchy, zgni\u0142y lub sple\u015bnia\u0142y\u00a0 oznacza\u0142 chorob\u0119, a nawet \u015bmier\u0107.<\/p>\n

Wr\u00f3\u017cono r\u00f3wnie\u017c ze skorupek orzecha i\u00a0 \u015bwieczek. Malutkie \u015bwieczki przykleja\u0142o si\u0119 woskiem do skorupek orzecha i\u00a0umieszcza\u0142o w naczyniu z\u00a0 wod\u0105 (np. misy, miednicy). Je\u017celi skorupki ze \u015bwieczkami trzyma\u0142y si\u0119 nieroz\u0142\u0105cznie, oznacza\u0142o to, \u017ce rodzina b\u0119dzie trzyma\u0107 si\u0119 razem. Je\u017celi kt\u00f3ra\u015b ze \u015bwieczek oddali\u0142a si\u0119 od innych, znaczy\u0142o to, \u017ce\u00a0 jej w\u0142a\u015bciciel w nadchodz\u0105cym roku opu\u015bci rodzin\u0119 i\u00a0uda si\u0119 na w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po \u015bwiecie. Utoni\u0119cie orzechowej \u0142\u00f3dki oznacza\u0142o nieszcz\u0119\u015bcie lub \u015bmier\u0107.<\/p>\n

Panny zdejmowa\u0142y z\u00a0n\u00f3g obuwie i\u00a0odwr\u00f3cone plecami do drzwi wej\u015bciowych, rzuca\u0142y je przez pr\u00f3g.\u00a0 Je\u017celi czubek buta skierowa\u0142 si\u0119 w kierunku drzwi \u2013 w przysz\u0142ym roku panna mia\u0142a wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c. W przypadku pi\u0119ty \u2013 trzeba by\u0142o poczeka\u0107 i\u00a0spr\u00f3bowa\u0107 szcz\u0119\u015bcia w Wigili\u0119 za rok. Je\u017celi panna chcia\u0142a wiedzie\u0107, ile lat jeszcze b\u0119dzie czeka\u0142a na m\u0119\u017ca, nawlek\u0142a na w\u0142asny w\u0142os pier\u015bcionek, ostro\u017cnie przyk\u0142ada\u0142a go do szklanki i\u00a0liczy\u0142a ile razy pier\u015bcionek dotknie jej.<\/p>\n

Dziewczyny wybiera\u0142y te\u017c polana. \u0141adne, r\u00f3wne i\u00a0zdrowe oznacza\u0142o, \u017ce przysz\u0142y m\u0105\u017c b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c przystojny i\u00a0zdrowy. Krzywe polano oznacza\u0142o m\u0119\u017cczyzn\u0119 w z\u0142ej kondycji zdrowotnej i\u00a0z\u00a0wad\u0105 cielesn\u0105.<\/p>\n

Do czarowania u\u017cywano cz\u0119sto orzech\u00f3w, kt\u00f3re \u0142upano a nast\u0119pnie\u00a0 wybierano z\u00a0nich jadaln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. Do nie uszkodzonych skorupek wk\u0142adano kolejno: troch\u0119 ziemi, okruchy chleba i\u00a0monet\u0119. Skorupki ponownie \u0142\u0105czono. Tak wype\u0142nione \u00a0orzechy mieszano w misce z pozosta\u0142ymi. Kto trafi\u0142 na orzech zawieraj\u0105cy ziemi\u0119 \u2013 cierpie\u0107 mia\u0142 w przysz\u0142o\u015bci bied\u0119. Okruchy chleba oznacza\u0142y dostatek, a\u00a0pieni\u0105\u017cek \u2013 bogactwo.<\/p>\n

W s\u0142owackiej wiosce \u010ci\u010dmany trzeba by\u0142o wstawa\u0107 w dzie\u0144 Wigilii wcze\u015bnie rano i\u00a0 wszystko robi\u0107 spokojnie, rozumnie i\u00a0 bez zbytecznego po\u015bpiechu. S\u0105dzono bowiem, \u017ce tak, jak si\u0119 wiedzie w ten dzie\u0144, tak b\u0119dzie si\u0119 wiod\u0142o przez ca\u0142y nadchodz\u0105cy rok. Ca\u0142y dzie\u0144 obowi\u0105zywa\u0142 \u015bcis\u0142y post. Domostwo i\u00a0pomieszczenia gospodarcze nale\u017ca\u0142o porz\u0105dnie wyczy\u015bci\u0107 i\u00a0uprz\u0105tn\u0105\u0107. Ka\u017cdy biesiadnik przy wigilijnym stole musia\u0142 by\u0107 umyty i\u00a0ubrany w czyst\u0105 odzie\u017c.<\/p>\n

Zaraz o\u00a0\u015bwicie, ga\u0142\u0105zk\u0105 \u015bwi\u0105tecznej choinki, tzw. \u201emiote\u0142k\u0105\u201d, nale\u017ca\u0142o pozamiata\u0107 paleniska w cha\u0142upie. Nast\u0119pnie rozpalano ogie\u0144 w piecu, zakwaszano ciasto na chleb, podp\u0142omyki i\u00a0 ko\u0142acze. Z\u00a0jeszcze ciep\u0142\u0105 \u201emiote\u0142k\u0105\u201d nale\u017ca\u0142o odwiedzi\u0107 pomieszczenia gospodarcze i\u00a0 podzieli\u0107 si\u0119 z inwentarzem\u00a0 radosn\u0105 nowin\u0105, \u017ce nadesz\u0142y \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia. Pierwszym upieczonym w piecu wigilijnym podp\u0142omykiem karmiono inwentarz. Do owego\u00a0podp\u0142omyka dodawano op\u0142atek i\u00a0 ga\u0142\u0105zki igliwia ze \u015bwi\u0105tecznej choinki. Wok\u00f3\u0142 inwentarza m\u00f3g\u0142 si\u0119 krz\u0105ta\u0107 wy\u0142\u0105cznie gospodarz, kt\u00f3ry przed wieczerz\u0105 wigilijn\u0105 wstawia\u0142 pod st\u00f3\u0142 maselnic\u0119. Wrzuca\u0142 do niej tzw. \u201epup\u00e1\u010dky\u201d, czyli kawa\u0142ki \u015bwie\u017co upieczonego chleba z\u00a0j\u0119czmieniem. Maselnica pozostawa\u0142a pod sto\u0142em przez ca\u0142y okres \u015awi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia. P\u00f3\u017aniej trafia\u0142a do obory, aby krowy dawa\u0142y w nadchodz\u0105cym roku du\u017co mleka.<\/p>\n

Choink\u0119 mocowano do stropowej belki nad sto\u0142em. Przystrajano j\u0105 orzechami, jab\u0142kami i\u00a0wycinakami z\u00a0papieru. W k\u0105cie izby rozk\u0142adano s\u0142om\u0119, na kt\u00f3rej spano podczas okresu \u015bwi\u0105tecznego. Po \u015bwi\u0119tach s\u0142om\u0105 z\u00a0izby wy\u015bcielano stajnie i\u00a0obory. Aby w nadchodz\u0105cym roku sprzyja\u0142 urodzaj, ustawiano w k\u0105cie izby snopek zbo\u017cowy. St\u00f3\u0142 znajdowa\u0142 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej po\u015brodku izby lub w jej k\u0105cie. Przykrywano go bia\u0142ym, lnianym obrusem. Na nim stawiono \u015bwieczk\u0119 w\u0142o\u017con\u0105 do garnuszka z\u00a0ziarnem. Ziarno z\u00a0wigilijnego sto\u0142u wysiewano na wiosn\u0119\u00a0 jako pierwsze.<\/p>\n

Podczas wieczerzy biesiadnicy obserwowali bacznie p\u0142omie\u0144 \u015bwiecy. Panowa\u0142 bowiem przes\u0105d, \u017ce na czyj\u0105 stron\u0119 skierowa\u0142 si\u0119 dym po zagaszeniu \u015bwiecy, ten mia\u0142 w ci\u0105gu najbli\u017cszego roku umrze\u0107 lub mia\u0142o go nawiedzi\u0107 inne nieszcz\u0119\u015bcie.<\/p>\n

Na stole nie mog\u0142o zabrakn\u0105\u0107 orzech\u00f3w, jab\u0142ek, gruszek, \u015bliwek, cebuli, czosnku i\u00a0bochenka chleba. Z\u00a0ko\u0142aczy pieczono przewa\u017cnie; orzechowe i\u00a0 makowe. Konsumowano kapu\u015bniak z\u00a0grzybami (bez mi\u0119sa), ryby, \u201epup\u00e1\u010dky\u201d z\u00a0makiem i\u00a0bryndz\u0105.<\/p>\n

Nogi sto\u0142u przewi\u0105zane by\u0142y \u0142a\u0144cuchem, kt\u00f3ry symbolizowa\u0142 zdrowie i\u00a0wi\u0119\u017a rodzinn\u0105. Na stole nie wolno by\u0142o k\u0142a\u015b\u0107 no\u017ca. Jad\u0142o mo\u017cna by\u0142o\u00a0 \u0142ama\u0107 i\u00a0dzieli\u0107 wy\u0142\u0105cznie r\u0119kami. Najbardziej aktywne by\u0142y tego dnia panny oczekuj\u0105ce na zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie. Kr\u00f3tko przed kolacj\u0105 zamiata\u0142y ca\u0142e domostwo i\u00a0wynosi\u0142y \u015bmieci na rozstajne drogi. Tutaj je wysypa\u0142y i\u00a0nas\u0142uchiwa\u0142y, z\u00a0kt\u00f3rej strony us\u0142ysz\u0105 szczekanie psa. St\u0105d bowiem mia\u0142 nadej\u015b\u0107 przysz\u0142y m\u0105\u017c. Czasami w izbie odwraca\u0142y si\u0119 plecami do drzwi i\u00a0rzuca\u0142y za siebie przez pr\u00f3g but. Je\u017celi ten obr\u00f3ci\u0142 si\u0119 czubkiem do drzwi, oznacza\u0142o to, \u017ce w ci\u0105gu najbli\u017cszego roku odejd\u0105 z\u00a0domu lub wyjd\u0105 za m\u0105\u017c. Na gzymsie lub podmur\u00f3wce cha\u0142upy uk\u0142ada\u0142y \u201epup\u00e1\u010dik\u201c. Je\u017celi ten do nast\u0119pnego dnia znikn\u0105\u0142, oznacza\u0142o to, \u017ce wkr\u00f3tce znajd\u0105 m\u0119\u017ca.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku uroczystej wieczerzy gospodarz modli\u0142 si\u0119 i\u00a0\u017cyczy\u0142 rodzinie spokojnych \u015bwi\u0105t. P\u00f3\u017aniej gospodyni polewa\u0142a op\u0142atki miodem oraz naciera\u0142a je czosnkiem, aby ka\u017cdy by\u0142 dobry,\u00a0s\u0142odki i zdrowy. Tak przygotowane, podawa\u0142a wszystkim uczestnikom zgromadzonym przy stole. Dzieciom kre\u015bli\u0142a miodem na czole krzy\u017cyk, aby by\u0142y grzeczne i\u00a0dobre przez ca\u0142y rok. Podczas wieczerzy nie wolno jej by\u0142o wstawa\u0107 od sto\u0142u, poniewa\u017c wtedy kury i g\u0119si nie siedzia\u0142yby na jajkach. Okruchy z\u00a0wigilijnego sto\u0142u odk\u0142adano do obrusika lub serwetki. Wykorzystywano je przy pierwszym siewie lub do leczenia chor\u00f3b. Cz\u0119\u015b\u0107 z\u00a0nich wrzucano do ognia, aby chroni\u0107 cha\u0142up\u0119 przed po\u017carem. Na koniec, gospodyni kropi\u0142a ca\u0142e domostwo, inwentarz oraz\u00a0budynki gospodarcze \u015bwi\u0119con\u0105 wod\u0105, kt\u00f3ra pochodzi\u0142a ze sto\u0142u wigilijnego.<\/p>\n

Na Szczepana, jeszcze przed wschodem s\u0142o\u0144ca, ludzie myli si\u0119 w zimnej wodzie. Mia\u0142o im to zapewni\u0107 zdrowie. W domach pojawiali si\u0119 kol\u0119dnicy \u015bpiewaj\u0105cy kol\u0119dy. Wieczorem odbywa\u0142y si\u0119 tradycyjne zabawy ludowe. Na Sylwestra, tu\u017c po kolacji, chodzi\u0142y po wsi tzw. \u201ebabki\u201d, czyli m\u0142odzie\u0144cy przebrani za kobiety, z\u00a0 twarz\u0105 zas\u0142oni\u0119t\u0105 chustk\u0105. Odwiedzali domy, w kt\u00f3rych mieszka\u0142y panny czekaj\u0105ce na zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie. Wieczorem odbywa\u0142y si\u0119 tradycyjne zabawy sylwestrowe. W Nowy Rok przybywali do dom\u00f3w kol\u0119dnicy z\u00a0\u017cyczeniami. Otrzymywali za nie owoce (suszone \u015bliwki, jab\u0142ka, gruszki), orzechy, ko\u0142acze. Domy odwiedzali cz\u0119sto \u201epo kol\u0119dzie\u201d; ksi\u0105dz, ko\u015bcielny i\u00a0ministranci. B\u0142ogos\u0142awili oni gospodarstwa i\u00a0wszystkich domownik\u00f3w. Na Trzech Kr\u00f3li pojawiali si\u0119 w wiosce ch\u0142opcy ubrani w tradycyjne stroje ludowe z\u00a0 wysokimi papierowymi czapkami na g\u0142owie, symbolizuj\u0105cymi korony i\u00a0sk\u0142adali \u017cyczenia. Kobiety natomiast uczestniczy\u0142y w tradycyjnym \u015bwi\u0119ceniu wody i kredy, kt\u00f3ra mia\u0142a posiada\u0107 magiczn\u0105 moc i zapewni\u0107 ochron\u0119 przed si\u0142ami nieczystymi.<\/p>\n

Waldemar Ireneusz Oszcz\u0119da<\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niekt\u00f3re s\u0142owackie zwyczaje wigilijne i\u00a0\u015bwi\u0105teczne Wigilii przypisywali przodkowie S\u0142owak\u00f3w magiczn\u0105 moc. Tego dnia nale\u017ca\u0142o zapewni\u0107 przysz\u0142oroczny urodzaj, mo\u017cna by\u0142o wywr\u00f3\u017cy\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107. Gospodynie, z samego rana, ociera\u0142y r\u0119ce od przylepionego do nich ciasta o\u00a0drzewa owocowe w sadzie, aby zapewni\u0107\u00a0 lepszy urodzaj. Kto przez ca\u0142y dzie\u0144 po\u015bci\u0142, wieczorem m\u00f3g\u0142 ujrze\u0107 z\u0142otego prosiaczka. Podczas uroczystej kolacji podawano na […]<\/p>","protected":false},"author":63,"featured_media":892,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[],"class_list":["post-891","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-waldemar-oszczeda"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/891","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/63"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=891"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/891\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/892"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=891"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=891"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ozpolonus.sk\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=891"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}